Viết hoàn chỉnh bài văn nghị luận văn học vừa lập dàn ý ở câu hỏi

Bài văn tham khảo:

Thơ ca không chỉ là tiếng nói của tâm hồn mà còn là nơi lưu giữ những kí ức, những giá trị tinh thần thiêng liêng của con người. Bằng ngôn từ hàm súc, hình ảnh giàu sức gợi và những sáng tạo nghệ thuật độc đáo, thơ có khả năng đánh thức trong lòng người đọc những rung động sâu xa về gia đình, quê hương và cội nguồn dân tộc. Đoạn trích thơ của Nguyễn Phan Quế Mai viết về người bà đã mất trong nạn đói năm 1945 là một thi phẩm xúc động như thế. Không chỉ gây ấn tượng bởi câu chuyện về tình thân và nỗi đau lịch sử, đoạn thơ còn thể hiện những giá trị nghệ thuật đặc sắc qua thể thơ tự do, kết cấu độc đáo, hệ thống hình ảnh giàu tính biểu tượng, các biện pháp tu từ sáng tạo cùng sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tự sự và trữ tình.

Trước hết, giá trị nghệ thuật của đoạn thơ được thể hiện qua việc sử dụng thể thơ tự do và cách tổ chức mạch cảm xúc tự nhiên, giàu sức gợi. Mở đầu đoạn thơ là hình ảnh:

Nâng bát cơm trên tay, những hạt gạo gặt từ cánh đồng bà tôi nằm xuống

Từng hạt gạo ngọt thơm, như lời ru của bà, người tôi chưa hề biết mặt

Các dòng thơ dài, không bị ràng buộc bởi niêm luật hay cách gieo vần cố định, tạo điều kiện để cảm xúc tuôn chảy theo dòng hồi tưởng của nhân vật trữ tình. Từ bát cơm hiện tại, người cháu nhớ về người bà chưa từng biết mặt, hình dung nỗi đau của bà trong nạn đói năm 1945, rồi xúc động khi cùng cha tìm về nơi bà yên nghỉ. Đặc biệt, hình ảnh “Nâng bát cơm trên tay” được lặp lại ở phần đầu và gần cuối đoạn thơ, tạo nên kết cấu đầu cuối tương ứng. Nếu ban đầu, bát cơm đánh thức sự hình dung về người bà thì đến khi “tôi đếm từng hạt gạo”, mỗi hạt cơm đã trở thành nơi kết tinh mồ hôi, tình yêu thương và những hi sinh của tổ tiên. Kết cấu ấy góp phần thể hiện sự vận động trong nhận thức của nhân vật trữ tình: từ cảm nhận giá trị bình dị của hạt gạo đến thấu hiểu chiều sâu lịch sử và tinh thần ẩn chứa trong đó.

Bên cạnh đó, hệ thống hình ảnh thơ giàu sức gợi và ý nghĩa biểu tượng cũng góp phần tạo nên vẻ đẹp nghệ thuật của đoạn trích. Xuyên suốt tác phẩm là những hình ảnh quen thuộc như bát cơm, hạt gạo, cánh đồng, đất và lời ru. Đặc biệt, hình ảnh hạt gạo được nâng lên thành biểu tượng của sự sống, của lao động và những hi sinh thầm lặng:

Từng hạt óng ánh mồ hôi của những tổ tiên tôi còng lưng gieo gặt

Từng hạt óng ánh thơm lời ru của bà tôi

đơm lên từ lòng đất

Điệp ngữ “Từng hạt” kết hợp với từ láy “óng ánh” khiến những hạt gạo hiện lên không chỉ với vẻ đẹp vật chất mà còn mang ánh sáng của kí ức và lòng biết ơn. Hạt gạo chứa đựng mồ hôi của những thế hệ “còng lưng gieo gặt”, đồng thời thấm đẫm tình yêu thương qua lời ru của bà. Cùng với đó, hình ảnh “lòng đất” gợi sự gắn bó thiêng liêng giữa con người với quê hương, giữa những người đã khuất với cuộc sống hôm nay. Nhờ hệ thống hình ảnh mang tính biểu tượng ấy, câu chuyện riêng về người bà đã được mở rộng thành những suy ngẫm sâu sắc về cội nguồn và sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Một phương diện nghệ thuật nổi bật khác của đoạn thơ là việc sử dụng sáng tạo các biện pháp tu từ. Ngay từ những câu thơ đầu, phép so sánh “Từng hạt gạo ngọt thơm, như lời ru của bà” đã tạo nên sự liên tưởng độc đáo giữa hương vị của hạt gạo và tình yêu thương của người bà. Dù chưa từng biết mặt bà, người cháu vẫn cảm nhận được sự hiện diện của bà qua những điều bình dị nhất trong cuộc sống. Đặc biệt, khi hai cha con tìm được mộ bà sau 65 năm, nhà thơ viết:

Lần đầu tiên tôi nghe cha gọi “Mẹ”

Cánh đồng lúa sau lưng cha run rẩy

Hai chân tôi gắn chặt vào bùn

Biện pháp nhân hóa trong hình ảnh “Cánh đồng lúa sau lưng cha run rẩy” khiến thiên nhiên như cũng mang tâm trạng con người, cùng xúc động trước tiếng gọi “Mẹ” chất chứa nỗi nhớ thương sau hơn nửa thế kỉ xa cách. Hình ảnh “Hai chân tôi gắn chặt vào bùn” lại gợi trạng thái sững sờ, nghẹn ngào của người cháu trước nỗi đau gia đình và lịch sử. Cảm xúc ấy tiếp tục được thể hiện qua hình ảnh ẩn dụ:

Nghe trong khói hương, hồn bà lan tỏa, bám sâu vào đất, mọc rễ vào ruộng đồng

Những động từ “bám sâu”, “mọc rễ” vốn gắn với sự sinh trưởng của cây cối nay được dùng để diễn tả sự hiện diện của linh hồn người bà. Qua đó, tác giả khẳng định bà tuy đã khuất nhưng tình yêu thương và những giá trị tinh thần bà để lại vẫn sống mãi trong đất đai, ruộng đồng và kí ức của con cháu. Các biện pháp tu từ không chỉ làm cho hình ảnh thơ trở nên sinh động mà còn góp phần thể hiện chiều sâu tư tưởng của tác phẩm.

Đoạn thơ còn gây ấn tượng bởi ngôn ngữ giản dị mà ám ảnh cùng sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tự sự và trữ tình. Những chi tiết hiện thực được nhà thơ tái hiện đầy xót xa:

Tôi hình dung khuôn mặt bà mềm mại, khi bà được chôn vào trong lòng đất,

áo quần tơi tả, da dính chặt với xương

Trận đói năm bốn lăm, làng tôi đói mồ chôn xác chết

Mồ bà không ai biết

Các hình ảnh “áo quần tơi tả”, “da dính chặt với xương”, “mồ chôn xác chết” mang tính tả thực, gợi lên sự khốc liệt của nạn đói năm 1945 và số phận bi thảm của những con người nhỏ bé. Đặc biệt, câu thơ ngắn “Mồ bà không ai biết” như một khoảng lặng đau đớn, khiến nỗi mất mát càng trở nên nhức nhối. Trên nền hiện thực ấy, yếu tố tự sự được triển khai qua câu chuyện hai cha con tìm về mộ bà sau 65 năm. Câu thơ “Bát cơm đắng miệng cha tôi 65 năm” sử dụng cách diễn đạt giàu sức gợi, cho thấy nỗi đau mất mẹ đã theo người cha suốt cuộc đời. Đến khi “Lần đầu tiên tôi nghe cha gọi ‘Mẹ’”, tiếng gọi ngắn ngủi ấy trở thành điểm nhấn xúc động của toàn bộ đoạn trích, chứa đựng biết bao nhớ thương và khát vọng tình mẫu tử bị dồn nén. Như vậy, yếu tố tự sự không đơn thuần nhằm kể lại một câu chuyện mà còn là phương tiện để bộc lộ những tình cảm sâu kín. Giọng điệu thơ cũng chuyển biến linh hoạt, từ xót xa, đau đớn đến nghẹn ngào, thành kính và cuối cùng lắng đọng trong niềm biết ơn sâu sắc đối với tổ tiên.

Đặc biệt, giá trị nghệ thuật của đoạn thơ còn được kết tinh trong những câu thơ cuối giàu chất trữ tình và sức gợi:

Ngoài kia

trong hoàng hôn

lời ru bà tôi vẫn se sẽ trổ đòng

Việc tách dòng thơ thành những nhịp ngắn tạo nên tiết tấu chậm rãi, mở ra không gian hoàng hôn tĩnh lặng, thiêng liêng. Hình ảnh “lời ru bà tôi vẫn se sẽ trổ đòng” là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo, kết hợp giữa ẩn dụ và sự chuyển đổi cảm giác. Lời ru vốn thuộc về âm thanh nay lại được hình dung như cây lúa đang sinh trưởng, đơm bông, kết hạt. Đặc biệt, từ “vẫn” khẳng định sức sống bền bỉ của tình yêu thương, còn từ láy “se sẽ” gợi âm điệu dịu dàng, thân thuộc của lời ru. Qua đó, nhà thơ khẳng định người bà tuy đã khuất nhưng tình yêu thương của bà vẫn tiếp tục sống trong đất đai, mùa màng và tâm hồn con cháu. Từ hiện thực đau thương, đoạn thơ khép lại bằng hình ảnh giàu sức sống, gợi niềm tin vào sự tiếp nối bất tận của tình thân và những giá trị truyền thống.

Có thể nói, với thể thơ tự do, kết cấu đầu cuối tương ứng, hệ thống hình ảnh giàu tính biểu tượng, các biện pháp tu từ sáng tạo cùng sự hòa quyện giữa tự sự và trữ tình, Nguyễn Phan Quế Mai đã tạo nên một đoạn thơ giàu sức lay động. Những đặc sắc nghệ thuật ấy góp phần khắc họa sâu sắc nỗi đau lịch sử, đồng thời ngợi ca tình cảm gia đình, công lao tổ tiên và sức sống bền bỉ của những giá trị tinh thần. Đoạn thơ không chỉ khiến người đọc xúc động trước số phận của người bà trong nạn đói năm 1945 mà còn nhắc nhở mỗi chúng ta biết trân trọng cuộc sống hôm nay, nâng niu từng hạt cơm và ghi nhớ những hi sinh của thế hệ đi trước. Bởi trong mỗi hạt gạo bình dị không chỉ có mồ hôi của lao động mà còn có cả kí ức, tình yêu thương và cội nguồn của mỗi con người.